ابولعلی معری ، متفاوت ترین شاعر عرب

احمد بن عبد الله بن سليمان القضاعي التنوخي المعري به سال (363ه.ق - 973م) چشم به جهان گشود . در چهار سالگی بر اثر بیماری آبله دیدگان خود را از دست داد ، اما این خاموشی دیدگان از اشتیاق اش برای یادگیری علوم و معارف دوران نکاست . به این سو و آن سو سفر کرد و چیزهای بسیار از کسان بسیار آموخت . به سال (398ه.ق-1015م) به بغداد رفت و در آن جا بسیار گرامی داشته شد . درآمد او در سال تنها سی دینار بیش بود که از دیگر شعرای زمان خویش بسی فقیر تر می نمود . شاعری در زمان وی از حرفه های پر درآمد روزگار بود اگر شاعر هنر اش را در ثنا گویی و مدیحه سرایی برای بزرگان عصر به کار می برد ، اما ابولعلی که چنین کاری را ناشایست می شمرد چاره ای جز انتخاب فقر نداشتبه معره بازگشت (402ه.ق-م1019) و در تیول* ای که امیر به وی بخشیده بود اقامت گزید . گرچه لطف امیر سبب ثروتمندی وی شده بود اما زندگی ساده و بی تجمل ای را اختیار کرد تا آن که در هشتاد و چهار سالگی زندگی را بدرود گفت . گفته اند صد و شصت شاعر در مراسم تدفین اش حضور یافته و هشتاد و چهار تن از علما بر او مرثیه خواندندشهرت ابولعلی در مغرب زمین به سبب 1592 قطعه شعری ست که از او بر جای مانده . او بر خلاف بسیاری از شعرا از زن و جنگ سخن نگفته و جسورانه مهمترین عوامل روزگار را به چالش کشیده و به کندوکاوی پیرامون پرسش های ابدی پرداخته است . باید پیرو دین بود یا خرد ؟ آیا زندگی ارزش زنده بودن را دارد ؟ آیا پس از مرگ زندگانی دوباره ای وجود دارد ؟ و آیا خدا ای هست یا نه؟!گه گاه به ایمان تظاهر می کند اما خود می گوید (( این تظاهر احتیاط ای عقلانی ست برای دوری از خطر مرگ که هیچ بدان مایل نیست )) . وقتی از محالات سخن می گوید صدای خود را بلند می کند تا همه بشنو اند اما به هنگام سخن گفتن از یقین طنینی آهسته را اختیار می کند

بخشی از سروده هایش در باب خِرد و دین

گروهی امید دارند که در میان مردم بی زبان / پیشوا ی ناطق ای به پا خیزد / این پنداری نا به جاست / زیرا پیشوا ای جز خِرد نیست / که صبح تا شام مشورت تواند داد / آیا گفتار واعظ درست است تا آن را پذیرا باشیم؟ / یا همه اش اباطیل و افسانه ها ست؟ / خِرد [ به ما ] می گوید که همه دروغ است / خِرد درختی ست که میوه ی آن راستی ست

اطاعت مکن کسانی را / که دین شان دامی ست برای باج گرفتن / چرا از آن همه دروغ که پیوسته به منبر ها می گویند / منبر ها فرو نمی ریزد؟ / سخت مگیر(مغرور مباش) که تو ای آزادمرد / از فریب کارانی که زن ها را وعظ می کنند / فریب خورده ای / صبح هنگام شراب را بر مردم حرام می کنند / و شب هنگام به وقت فراغت شراب را / خالص و مخلوط , پیاپی می نوشند / در طلب خواسته های پست به منبر می روند / تا از قیامت برای مردم سخن گویند و ایشان را بترسان اند / اما به آن قیامت که برای کسان تصویر می کنند / خود باوری ندارند

آنچه می دانیم چنین است / روح پس از جسم ادراکی ندارد / آیا آن زمان که از جسم دور شد ادراکی خواهد داشت؟ / خنده می کنیم و خنده مان از روی نادانی ست / حقا که مردم جهان باید بگریند / [زیرا] زمانه ما را چنان می شکند که گویی / شیشه گان ایم که هرگز دوباره ما را به قالب نخواهند ریخت

گاهی چنان از نامردمی های روزگار به خشم می آید که می گوید

ای گمراهان بس کنید ... بس کنید / که دین های شما چیزی نیست جز حیله ی گذشتگان / خواستند به وسیله ی آن مال [و قدرت] به دست آورند / و بمردند و رسم فرومایگان به میان برخواست

او همواره دوستان خویش را نصیحت می کند که وقت خویش را به حج و زیارت اماکن مقدس تلف نکنند و تنها به یک دنیا قناعت ورزند

بخشی از سروده هایش در باب اخلاق

اخلاق ما به اختیار ما فاسد نشده ست / این پیش آمد های روزگار ست که موجبات فساد آن را فراهم آوردهدنیا گناهی ندارد ولی بی جهت آن را ملامت می کنیم / ملامت در خور من و امثال من است / انگور و شراب و پیاله و شراب خوار / کدام یک را باید ملامت کرد / شراب گیر یا شراب خوار؟

او از دروغ گویی و خشونت هم نوعان اش آزرده خاطر بود و اغلب از ایشان کناره می گرفت ، به نظر اش مردم اصلاح پذیر نبودند زیرا بدی های آن ها از طبیعت شان سرچشمه می گیرد

در لابلای اشعار اش قطعه های به چشم می خورد که نشان از اعتقاد او به خدا دارد از آن جا که ترتیب اشعار اش مشخص نیست نمی توان به یقین گفت این اعتقاد در کدام دوره از زندگی اش در وی وجود داشته ، اما از مفهوم قطعه ها می توان چنین برداشت کرد که مربوط به سال های پایانی عمر اش بوده باشد ، که البته این گفته هم اعتبار چندانی را دارا نیست زیرا خود پیش تر گفته که گه گاه ای مجبور به تظاهر به ایمان شده است

از دیدن پزشک ای که دانش تشریح می داند اما به خدا اعتقادی ندارد تعجب کرده و می گوید : از کار طبیب در شگفت ام که دانش تشریح خوانده و باز هم اظهار بی خدایی می کند

در جا ای نیز با طنزی ولترگونه چنین می گوید : در فطرت مردمان ستم گری به درشتی دیده ام / اما در عدالت آن که ستم را آفرید تردید نیست

بدبختی را در زندگی برای مردم مقرر کرده اند / پس به ناچار به قضای محتوم خواهند رسید / گناه روزگار چیست که آن را ملامت می کنیم؟ / این ها فرزندان حوا اند که گناه و ستم می کنند / پروردگارا ، چه وقت از این جهان خواهم رفت؟ / تو که به کار و بار این مردم دانایی / پروردگارا ، چه وقت از این جهان خواهم رفت؟ / که اقامت ام در آن طول کشیده

به اعتقاد او ما نمی توانیم از مرگ بگریزیم اما می توانیم قلمرو آن را تنگ تر کنیم

چنان که شوپنهاور فیلسوف بزرگ قرن نوزده نیز در این عقیده با او شریک است

اگر فرزندان خویش را دوست می دارید / بهتر است که آن ها را به دنیا نیاورید

خود او نیز به این نصیحت جامه ی عمل پوشاند ، گفت بر سنگ قبر اش چنین بنویسند و نوشتند

این جنایت را پدرم در حق من کرد / اما من در حق کسی جنایت نکردم

----------------------------------------------------------------------------------

لینک های مرتبط

بیوگرافی ابولعلی معری - بریتانیکا

بیوگرافی ابولعلی معری - ویکی پدیا

اشعار ابولعلی معری - انگلیسی

___________________________________________________________
منبع : با تصحیح ترجمه و پاره ای نوشتار بیشتر
ویل دورانت ، تاریخ تمدن ، عصر ایمان
* تیول : زمینی که در قدیم به وسیله ی حاکم به برخی رعایا داده می شد تا با استفاده از آن روزگار بگذرانند

نکته : تاریخ ها دقیق نیست اند